Etcetera Nr. 178
Amusement
Inspannende ontspanning
Onlangs richtte cultuursocioloog Rudi Laermans zich in rekto:verso tot de ‘culturele omnivoor’: de alleseter voor wie de nieuwste Netflix-hit evenveel studie verdient als de jongste Gouden Palm-winnaar. Naar Beyoncé luisteren is allang niet minder cultureel verantwoord dan luisteren naar Beethoven.
Gesprekken in theaterfoyers en aan onze redactietafel wisselen inderdaad vrolijk tussen hoog en laag: een interpretatie van een Taylor Swift-single, een dissectie van Shakespeare of een huis-tuin en-keukenpsychoanalyse van een personage uit Succession. Die vervaging tussen highbrow en lowbrow resulteert volgens Laermans in een ‘nieuwe legitieme cultuur’: ‘geen hoge cultuur naar oud burgerlijk recept, maar hoogstaand vermaak’.
Wat met hoogstaand vermaak in het theater? Wat betekent ‘amusement’ als theatrale kwaliteit? Het draait om aandacht: amuseren is ontspannen, bevestigd en behaagd worden. Het biedt mogelijkheden: er komt volk op af, het is anti-elitair, en natuurlijk vooral leuk. Maar er zijn ook problemen: in deze wereld van klimaatcatastrofes, autoritair rechts en genocides mogen we ons niet troostend in slaap laten wiegen.
Theater hoeft ons misschien niet altijd, naar brechtiaanse traditie, wakker te schudden, maar het moet ons op z’n minst wakker houden. Voor Etcetera 178 gingen we op zoek naar slim entertainment, naar kritisch plezier, naar ‘moeilijk’ amusement, dat pleaset én pest. We zochten het beste van twee werelden, voorbij het schisma tussen ‘leuke vlucht’ en ‘ernstige confrontatie’.
Verschillende makers bewijzen namelijk dat amusement ook een soort ‘inspannende ontspanning’ kan bieden: een zinderend spektakel of een lustige show die het publiek niet passief laat toekijken, maar juist activeert. Theater dat verrukkelijk smaakt en er makkelijk ingaat, maar toch pittig is.
Natalie Gielen lachte zich bijvoorbeeld een breuk met Elektra Unbound, Up Your Ass en German Staatstheater — voorstellingen vol overgave en ironische humor, die aanstekelijk werkt maar waaronder een oprecht engagement schuilt.
Ook het werk van Florentina Holzinger barst van spektakel, stunts en sensatie, maar is scherp als een vleeshaak. ‘A Holzinger performance is less an “elevation” of a form of entertainment or spectacle than it is itself a form of expertly, artistically crafted entertainment spectacle’, schrijft Anna Leon over Holzingers oeuvre.
Cirq, het Gentse satirecollectief, verheft sappigheid tot strategie. Hun ongeremde volksfeesten drijven op ongemak en provocatie, en hun oeuvre leest als het strafblad van een artistieke draaideurcrimineel. Floris Baeke sprak met bezieler Xavier Cloet over die ‘experimentele volkskunst’. Hoe kan het volkse in al zijn boertige glorie ook progressief en emanciperend zijn?
Of denk aan Jetse Batelaan die, zo vertelde hij aan Evelyne Coussens, altijd iets zoekt ‘wat de aandacht van het publiek legitimeert, waardoor het bij voorbaat waar krijgt voor z’n geld’. Die ‘entertainende vorm’ herbergt een bewustzijn van de realiteit — een boodschap, zeg maar — niet kant-en-klaar geserveerd, maar een die opstijgt uit de vorm en je besluipt, verwart, afmat.
Theater kan ook ‘een leuk avondje uit’ zijn, naar de titel van Batelaans antimusical die op de cover prijkt. Kijken we namelijk niet te snel over musical heen, waardoor we een genre dat zoveel te bieden heeft, doodslaan? Zodat het alleen nog in de Samsonworstmal van Studio 100 past? Hoe ziet het musicallandschap in Vlaanderen eruit en waar willen we ermee naartoe, vraagt Berten Vanderbruggen zich af.
Wouter Hillaert stelde die vraag ook aan een panel experts: Bart Caron, Stany Crets, Stijn Devillé en Stephanie D’Hose. Het podiumkunstenlandschap lijkt wel een tweestromenland, met links de zogenoemd ‘moeilijke’ gesubsidieerde sector, en rechts het zogenoemd ‘makkelijke’ commerciële circuit. Hoe kan het beleid, dat nu vooral één kant op kijkt, de noden en kansen in het héle veld blijven financieren?
Politiek is één groot theater, horen we vaak. Was dat maar zo, denkt politiek filosoof Thomas Decreus. Anders dan het media-politieke complex, biedt het theater nog een ruimte voor gedeelde aandacht en experiment, waar we wél geactiveerd en gerepresenteerd worden. Theater als antidotum tegen ‘stupiditeit’: geen domheid, maar een toestand van verbijstering, verdoving, kritiekloze verbazing.
Pretparken zijn universa van amusement, en dus oorden van stupiditeit. Disneyland is misschien wel de ultieme kapitalistische kitsch: bedwelmd door rozengeur en maneschijn vergeten we daar de uitlaatgassen van onze Ryanair-vlucht en het tl-licht van sweatshops. De Efteling is anders, zegt theatermaker Joeri Happel: het wordt weleens dark Disneyland genoemd. In een brief aan zijn collega’s neemt hij het op voor de escapistische kracht van zijn lievelingsplek, die hij met Geert Wilders deelt.
Niet te vergeten: wie het lezen even moe is, kan zich laven aan onze spelletjeshoek. Puzzel mee met Simons crypto, of stel zelf je recensie samen in onze Eerste Hulp Bij Recensies-rubriek.