Etcetera Nr. 181

Sonic scenes

Geluid speelt in vrijwel elke voorstelling of performance een belangrijke rol. In de vorm van muziek, als sfeermaker; als soundscape, om ook auditief een wereld te scheppen; of als autonome stem, klank die als klank aanwezig is en onderzocht wordt. Toch wordt geluid zelden belicht of besproken als kunstvorm an sich. Al te vaak wordt het gezien als iets ondersteunends, dienstbaar aan een groter geheel. Nochtans is het internationale (podium)kunstenveld heel wat eigenzinnige en getalenteerde geluidskunstenaars rijk, die elk op hun manier zowel bijdragen aan werk van anderen als een persoonlijkepraktijk en signatuur ontwikkelen.

Met deze editie van Etcetera willen we inzoomen op de vele geluiden die onze podia luister geven, en daarmee ook op de artiesten achter die geluiden. Maar hoe begin je daaraan? Hoe maak je een overzicht van iets wat weinig in kaart is gebracht? Waar bevinden de verschillende sonic scenes zich en welke invloed oefenen ze uit op het podiumwerk waarmee ze zo nauw vervlochten zijn?

Op zoek naar antwoorden gingen we in gesprek met gastredacteurs Myriam Van Imschoot en David Helbich. Ze zijn beiden makers, in vele betekenissen van het woord, die zich bezighouden met klank, in zo mogelijk nog meer betekenissen van het woord. Op een hete junidag spraken we elkaar rond de keukentafel in Davids appartement in Brussel. De witte gordijnen wapperden in de welgekomen bries en verhulden deels het uitzicht op het Justitiepaleis. De geluiden van de speelplaats van de nabijgelegen school en het sissende espresso­ apparaat vulden de ruimte.

Tijdens het gesprek hadden we het over het toenemende belang van outside ears, de persoon die iets over een bepaalde scene binnen de (podium)kunsten kan zeggen, zonder daarvandaan te komen. Zo kwamen we naadloos bij de spannende maar moeilijke opdracht die ons te wachten stond: het zichtbaar maken van de veelvormige weefsels van kennis over geluid. Wie moet zeker aan het woord komen? Welke personen die vandaag zelf niet (meer) over hun werk kunnen spreken, moeten via een andere stem een plek krijgen in de mozaïek die deze editie van Etcetera is?

Ook het idee van specialisme bespraken we uitvoerig. Moet je muziektheorie gestudeerd hebben om iets over geluid te kunnen zeggen? Wellicht niet. Toch hebben bepaalde mensen een soort zesde zintuig voor klank, en anderen niet. Hoe komt het bijvoorbeeld dat een bepaalde keuze van een dj ervoor zorgt dat iedereen ineens aan het dansen gaat? Voor de een is het een gevoelsmatige reactie, voor de andere een gevolg van een ritmische verschuiving die je zou kunnen analyseren. Beide zijn waardevol, en vermoedelijk zit er in het combineren van die beide soorten kennis een enorme rijkdom.

Al vrij snel kwamen we tot het inzicht dat we in deze Etcetera zo veel mogelijk stemmen en soorten kennis aan het woord wilden laten. Niet louter vanuit theorie of beschouwing, maar vanuit de praktijk. Wat is het werk achter geluid? Hoe breng je een groep aan het (samen)zingen? Hoe klinkt een theaterzaal? Hoe ontwikkel je een gedeelde woordenschat over geluid? Wat is het belang van luisteren in dit alles?

Het luidop stellen van al deze vragen resulteert een halfjaar later in een opeenvolging van beschouwingen en praktijken. Je kunt dit nummer opvatten als een performance over geluid, waarin elke scène wordt geregisseerd en gecomponeerd door een andere maker of denker. Niet vanuit een claim op volledigheid, maar juist vanuit een grote nieuwsgierigheid, een exploreren en openbreken van het mycelium van praktijken die klank maken, doorgeven en beschrijven.

In de opening act pleit David Helbich voor een nieuwe vorm van luisteren die geluid serieus neemt en naar waarde schat, als een act van cocreatie die een diepe impact heeft op de ervaring van het publiek in een theaterzaal. Myriam Van Imschoot tekent een bevlogen portret op van kunstenaar en stemdocent Jean-René Toussaint. Op het moment dat hij begint te dementeren, reflecteert Van Imschoot op de impact die hij heeft gehad op haar werk en dat van vele anderen. Voor choreografe Lisa Vereertbrugghen begint elke creatie met geluid. Pas wanneer ze weet hoe de voorstelling moet klinken, wordt duidelijk wat ze precies wil maken. Voor Etctetera deelt ze dialogen met haar vaste cocreator Michael Langeder, met als resultaat een zeldzame inkijk in een gesprek tussen artistieke verwanten en hun gedeelde vocabulaire.

Voor maker en performer Jule Flierl is de stem een politiek gegeven. In haar essay brengt ze in kaart hoe de stem zich als een rode draad door haar creaties en samenwerkingen manifesteert. Ook het artistieke parcours van Jean-Baptiste Veyret-Logerias wordt bijeengehouden door een onophoudelijke fascinatie voor de stem. In gesprek met Simon Baetens brengt hij in kaart hoe het faciliteren van samenzingen hem steeds weer naar nieuwe plekken leidt. Friedemann Dupelius buigt zich over wat hij new vocality noemt. Vanuit gesprekken met leden van de collectieven Glossa en YouYou Group analyseert hij hoe auteurschap over vocale technieken steeds meer gedeeld wordt.

In de reeks Notes on Sound laten we maar liefst veertien geluidskunstenaars aan het woord. Wat kan werken met geluid betekenen? We vroegen hun om in de vorm van een kort statement of inzicht te inspireren en te ontwrichten. We sluiten af met een kort verhaal van Emi Kodama, over de vele onomatopeeën die het Japans rijk is en hoe geluiden in haar herinneringen een sleutelrol spelen.